Archive for the ‘Nidunõdunõ’ Category

Waöwaö Wamölö Akhe ba Nidunödunö Si Fakhai ba Da’ö

Wednesday, September 21st, 2011

E. Halawa

Mofanö samösa niha, i’alui nakhe si no mowua. Na no isöndra, ba ifareso ba gotalua nakhe andrö, nakhe so’ösi. Famaresonia simane. Si oföna ua ifazökhi dondrö, lalania we’amöi yawa. I’anöisi nakhe andrö. Mato samigu wa’ara, ifaheu nakhe, itaba-taba manö nasa mbalö zigaru nakhe andrö faoma rosö satarö, nifotöi famölö. Na abölöbölö atö wa’akalua niro, eluahania no isöndra nakhe so’ösi. Na lö’ö, ba ifaigi nakhe bö’ö. Na no isöndra nakhe so’ösi, ba ibe’e yawa mbu’u ma sölu, yaia da’ö naha niro nifazökhi moroi ba lewuö.

Ibugö mbu’u andrö. Inötö we’amöinia ba wamaheu akhe andrö ba mato bözi öfa, ma lafotöi möi zamölö ahulö. Ba ma zui mato bözi lima, lafotöi möi zamölö alawa.

Idanö si totane bakha ba mbu’u andrö lafotöi niro, si to’ölö labadu ira alawe. Asese göi lafolaru duo andrö irege abe’e ia, tola mabu niha ibe’e. Niro nifolaru andrö lafotöi tuo mbanua. Si to’ölö labe laru duo ya’ia da’ö: uli lase ba ma zui uli höru.

Bakha ba duo andrö, fatua lö labadu, ba itataria labe’e gawökhu mbawi, lawa’ö famoloi malaria. Da’a nifotöi bir Nono Niha.

***

Asese te’ala niha ba duo mbanua andrö. Föna, me lö nasa nirugi danö Niha Turia Somuso Dödö, ba fa’ogömigömi zoya ba dödö niha khöda: fa’afökhö dödö ba nawö, fakelemusa, fasöndrata, fatiusa dödö, fame’e langu famunu. Ba oya nasa danöbö’ö.

Ba duo mbanua andrö, tola lafaruka langu, fatua lö muhalö nasa moroi ba hogu nakhe, ba ma zui me no irugi yomo me no labe’e ba mboto-boto ba ma ba mbu’u lewuö (sölu) naha duo andrö.

Lala fama’ala si föföna ba ya’ia da’ö fame’e langu famunu bakha ba duo andrö fatua so ia yawa ba hogu nakhe, ba alua da’ö föna wa’atohare zamölö andrö wangai niro moroi ba hogu nakhe khönia. Fönania tohare zafökhö tödö khönia, i’anöisi nakhe andrö, ifa’iti mbu’u lewuö nitawi zamölö andrö ba wamareso hadia no so niro bakha ba mbu’u lewuö andrö. Na no so atö ba ibadu ma’ifu fatua lö ibe’e langu famakiko andrö bakha. Ba ma zui i’ame’e’ö bakha langu andrö ba ifuli ia tou ba wa’aliolio ena’ö lö fakhamö i’ila ia samölö andrö.

Andrö, meföna, samölö sonekhe ba sangelama, ibe’e dandra-tandra ba hogu nakhe andrö. Tandra andrö si tobali famareso hadia so zanöi ba hogu nakhe andrö föna wondruginia. Na so atö, lö sa’e i’ohe yomo niro ma tuo andrö, iduwagö manö, itibo’ö göi zölu andrö.

Lala wama’ala si dua yaia da’ö fame’e famakiko andrö bakha ba duo me no irugi yomo sa’ae. Na tohare zafökhö tödö andrö ba i’osowöli tuo andrö ia, ibaya-baya mboto-mboto. Ba wombambayania andrö, dörö sa no igulegö langu famakiko zamadu tuo andrö dania.

Me föna oya sibai wama’ala, börö da’ö mangelama sibai niha. Lö fa’ahono dödö, fangiwangiwa dödö manö ba fa’ata’u zi so.

Harazaki, bua-bua sira’ira’iö andrö no alö sibai sa’ae ba ginötö si so ya’ita andre, he wa’ae lö sahori sibai nasa.

Catatan: Penggunaan karakter w dan ö dalam artikel ini menurut usulan penggunaan baru yang dapat dibaca dalam tulisan: Karakter “W-w” dan “Ŵ-ŵ” Dalam Li Niha.

Fangifi Nama Gõ’õ

Wednesday, September 29th, 2010

E. Halawa

“He nogu, fazõkhi kofi õ namau talu, erege dõdõnia,” imanõ wanguma’õ Ama Dalaho khõ Gadi’a, ononia sawena tobali fagawe.

“He Ga’a, alai ndraugõ sa le, no tobali fagawe khõu Nono,” da’õ wamokai huohuo si’oroi mbawa Nama Gõ’õ me irugi nomo Nama Dalaho. Tatu manõ wa lõ olifu ia wondra’u tanga Nama Dalaho me awena irugi.

Lõ aboto lele afo, no tohare sambua galasi kofi moroi furi, kofi nifazõkhi Gadi’a, ono sibohou ebua sawena mõna ba teseti wanema fagawe. Dua turu wa’awe’ewe’e kofi moroi ba doyo galasi, ba dua turu wa’awe’ewe’e gulo yawa da’õ.

Lõ asese ilau da’a Ama Dalaho; ba hiza samuza da’a, no i’oroi’õ khõ Nina Gadi’a (Ina Dalaho) wangõhõna wowõli kofi, tesi, gulo, akua awõ gõi ngawalõ kue. Wa’oya dome si fao ba wa’omuso dõdõ ba fao ba wangandrõ salahi ena’õ itolo Lowalangi Gadi’a ba halõwõnia dania.

“Ae …, fa’amarase wõ khi, ni’auõ manõ wõ ia andre,” da’a wanema fangide’ide’õ moroi khõ Nama Dalaho. No ihaogõ ibini’õ wa’omuso dõdõnia, isõsõ manõ ba dõdõnia, lõ omasi ia i’oroma’õ khõ Nama Gõ’õ. Õrõna simanõ, ba oroma sa’atõ khõ Nama Gõ’õ moroi ba haga mbawa Nama Dalaho wa somuso tõdõ ba sowuawua tõdõ ia, he wa’ae iduhugõ wamini’õ.

“Hamega ya’i ba da’õ me tama khõu Gadi’a andre ba Gunusitoli, aefa da’õ ba mõi ia kulia ba Meda. Ba hamega ya’I ba da’õ me so zimõi mamaigi niha no. Eeee… simanõ wõ na harazaki …,” inõnõ wangombakha Ama Gõ’õ, hulõ abõlõ i’ila hikaya wa’auri Gadi’a moroi khõ Nama Dalaho.

No i’o simate Ama Dalaho, fagõna sibai ba dõdõnia hikaya Gadi’a salua ba mbawa Nama Gõ’õ.

“Ha’uga la’andrõ ira Bapada womasukõ ono andre ba halõwõ ?,” ifa’ese Ama Gõ’õ, omasi ia irongo samõsa moroi khõ Nama Dahalo gahakhõwania.

Hana ? Bõrõ so gõi khõnia ndraono, darua, si so nasa ba zekola. Lõ aratõ zia’a khõnia ba tama. Ba omasi sibai Nama Gõ’õ womasukõ sia’a tobali sohalõwõ ba famareta, tobali fagawe. Ba na tola na’i, ba he daru-darua manõ. Andrõ mõi ia wamalukhaisi Ama Dalaho, wanofu sibai ha’uga gahakhõwa Nama Dalaho.

“Lawa’õ wõ sa mege le 70, ba hulõ i tumbu wa’ahakhõ dõdõra ndra Bapa me ututunõ wa’amaresada. Andrõ la’alõsi. Ahori wa’i fefu 40,” imanõ Ama Dalaho.

“Õfa wulu ? Õfa wulu zuta ba ga’a ?”, tokea Nama Gõ’õ ba numero nitõtõi Nama Dalaho.

Ifahõkõ ia Ama Dalaho.

Lõ ara mangona Nama Gõ’õ khõ Nama Dalaho, ifuli ia ba nomo, ahele bõbõi no mbuyumbuyu timba zigõna simalapari. I’era’era, lõ ara tõ ba itõrõ zimane nitõrõ Nama Dalaho.

Harazaki, mangearõ Nina Gõ’õ, itimba danga ndrongania. Tokea Nama Gõ’õ, maoso ia, ibokai hõrõnia, ikete gulinia.

“Sangifi sa ndra’odo andre mege,” mohede Nama Gõ’õ khõnia samõsa.
Irongo Ina Gõ’õ, ibabaya mbawa ndrongania. Fakitõ bõbõi.

“Hana ndra’ugõ le?”

Lõ itema Ama Gõ’õ. Ifuli itõwui hõgõnia ambala. Ifuli mõrõ, omasi ia mangifi zui, fangifi bõ’õ, fangifi famarou dõdõ.***

Fanusuli ba I’a Duwa

Friday, August 14th, 2009

Lõ diwo ? Lõ simõi ba harimbale wowõli i’a budu, adulo, ma nagole mbawi? Lõ sala. Tabu ! Mõi ita manusuli sitou ba Muzõi ba ma ba mbombo sahatõ. Hadia wakake ba wanusuli? Lõ moguna wakake ba wanusuli, baero mbola-bola naha gi’a ba uro salau ba danga. Salau ba danga? Ya’ia kawa. (more…)

Larumbögia

Tuesday, October 17th, 2006

So niha meföna sabölö sibai wealu; töinia Larumbögia. Anau si’ai mbunia, mato döfa. Wa’onekhe Larumbögia wolohi belu awö zigölu samini-mini’ö ya’ira yawa ba lu’u hogu geu. (more…)