Archive for the ‘Ya’ahowu’ Category

Ama Gorö

Friday, November 21st, 2014

E. Halawa*

Ama GoroHatö’ögö si mate ma …‘.

Lö fakhamö i’asiŵai ŵönunia si fao falelesa ba ŵa’amabu Ama Gorö no ofeta dezu balo ba mbaŵania. Moroi ba gaberania. Nifahele ga Hino.

He wa’ae no irai faguru ba sile Nama Gorö me föna, ba börö ŵa’aliolio ga Hino, aŵö göi ŵa’olofo me ha goŵi nibogö ŵangabölönia mege sihulöŵongi, ba lö fakhamö itimba dezu andrö.

Ba tenga ha sambua … ifandrai ka Hino, irege tesuru Nama Gorö. Alabu ia tou.

***

Föna-föna da’a, ero-ero tohare Nama Gorö ba harimable Muzöi, ba lafalikhö-likhö ira niha. Hana ? Börö me samaŵuka tödö niha Nama Gorö. Ha sa’e aefa ibadu giö mba’e ba ibörögö faŵea Nama Gorö.

Sindruhunia, na lö khönia famadu iö mba’e ma tuo nifarö, ba sökhi ŵehedenia, fahuŵu khönia niha. Onekhe ia fahikaya, hikaya si tobali fama’i-ma’igi niha. Oya khönia mbungo ŵehede ba ŵanunö-nunönia hikaya andrö, irege mate-mate niha ŵa’igi.

I’oroi i me mate khönia Nina Gorö ba ŵökhö – me dua fakhe no – ba ihaŵui fa’ogömigömi Nama Gorö. No oya mbua gera-era itema moroi khö dalifusö aŵö ndra sohalöwö ba agama, ba hulö lehe dalö Nama Gorö, lö falemba-lemba idanö. Me föna, ha fawaraö ibadu giö mba’e, lö i’alui misa ba lafo, ha na so zame önia, si mane na so gamatunöwa ba mbanua.

Me no mate Nina Gorö, itugu ebua noro dödö Nama Gorö: daöfa ndraono, no gide’ide nasa. Sia’a: Orö, onomatua, tama eside me dua fakhe no. Ba akhi Gorö ba ono alaŵe manö, no momöi manö ba zekola: Limomani (kalasi 5), Sarimani (kalasi 4), ba Sarifa (kalasi 3); fatete manö. Farege ono mege Nina Gorö.

Dua görö khöra laza, dua lauru tanömö wa’ebolo. So sagörö kabu hafea, mato 7 kilo gitö ma’ökhö na molökhö. So göi kabu zinanö mato sambua lauru ŵa’ebolo. Me so mege Nina Gorö ba so 5 rozi zigelo bakha ba mba’o. No ha’uga kali lasöndra harazaki moroi ba ŵo’ono zigelo andrö khöra.

Mege me so Nina Gorö, no sa’ae ibörögö mangirö firö ira, harazakira moroi ba ŵanguri baŵi ba moroi ba zi töra-töra mböli gitö khöra. Si töra gefe karate moroi ba harazakira ba labali’ö firö. Niha sabölö zi darua andrö, ba no göi ogoŵölö’ölö fefu khöra ndraono.

***

Sindruhunia, omasi mena’ö lafatenge Gorö, sia’a ndraono khöra, ba zekola ba Gunusitoli, ba ŵanohugö ba SMP. Ba hiza ifuli mangandrauli furi dödöra.

Börö atö Gafasi, ono Nama Zaradua, sangaŵuli manö furi, sombato sekola, ha döfi me no lafatenge ia ira satuania ba SMP ba Gunusitoli. Ba zi döfinia ba Gunusitoli, tenga mai ahori ndra amania. Tenga börö ŵa’amaha hua zekola ma zui okosi asirama. Börö ŵö’i me ambö menemene ndra amania mege khö Gafasi; inönö nasa, tema laduhugö ŵame’e kefe khönia me aŵena sibai iröi ira. Helaŵisa ba … Ono omasiö sibai khöra Gafasi andre, ono siakhi; lö irai fabali ara ira götö da’a. Ha samuza, ya’ia da’ö me möi manörö Gafasi khö ndra sibayania si yöu ba Lahewa. Ha samigu na’i, ba tenga mai ŵa’aŵakhö-ŵakhö dödö Nina Zaradua, irege i’ofökhöi.

Andrö me lafasao ia ba Gunungsitoli, ba ŵanohugö sekola, laduhugö ŵege’ege ira Ina Zaradua. He wa’ae ibini’ö pörasa’ania Ama Zaradua, ba me fabali sa’atö, me laröi sa’ae nahania ba ihalö zaefutanga moroi ba gandrekandrenia, i’osi mbaŵania sabasö tawa hörö, si fao ma’ifu ingo.

Me lara’u danga Gafasi, ba oi zara la sigö’ö nga’örö gefe karate ba nono mbarunia ira sibayania, amania sakhi, ba ira la’onia sangai ga’ania ono alaŵe si datölu. Mangozökhö da’ö fefu, aŵö mbaka-bakania moroi khö ndra amania, ba tola itaha balazonia ba hua zekolania bakha ba zi döfi.

“He nogu, oŵölö’ölö ndra’ugö ba zekola he. Na marase sibai ndra’ugö, ma itataria fataha-taha ŵama’ohe’öma böli mbalazou ba hua zekolau ba angawuli sabata ba mbanua,” da’ö sibai ŵehede afuriata moroi khö Nina Zaradua fatua lö möi ira yawa ba moto solohe ya’ira ba Ŵaekhu, ba mbalö asipala. I’oroi Ŵaekhu dania, latörö tanö misitou ba mbanua.

Ha samigu siyawa ba Gunusitoli, tokea uli Gafasi, ono Nama Zaradua, niha sikayo ba mbanuara. Lö mondrino Gafasi simane iraono bö’ö si’oroi mbanua. Agasese möi manga sitou Gafasi ba fondrokata ba Gafubaru (Kampung Baru). Inönö nasa, moroko ia iada’a, roko Tölu Tölu. Mulo-mulo, ha sara ma’ökhö, aefa da’ö, me no sandru sa’ae, ba sabuku ma’ökhö. Inönö nasa, lö mondri Gafasi na tenga sabu gamai (Camay) ma zui luk (Lux), sabu samuhua sibai.

Duhu göi sagöi, ero-ero mangaŵuli ia ba khöra, ba ŵa’amuhua Gafasi. Na ifalega ia ba harimbale, ba oya nono matua – aŵönia be eside no – zamini’ö ya’ira, so ŵa’aiwöra lafahatö ira khö Gafasi. Tatu ŵa aiwö ira, börö so zaböu gitö, ba so göi zaraŵi-raŵi saraewa. Fabö’ö Gafasi, amuhua sabu gamai, moroko Tölu Tölu, fena simaha bakha ba nono mbaru, ba samake saraewa sanau si lö mate lahe darika.

Ha irugi 3 ŵawa ba labagi rapor ndra Kafasi. Lö asökhiwa rapor Gafasi, no royo-royo, ha sambua isöndra dawa saitö, isöndra nilai 8 (walu) göi sagöi ba pelajaran Bahasa Daerah. Tatu manö ŵa’isöndra walu Kafasi ba Bahasa Daerah: amania (Ama Zaradua) satua mbanua. Asese irongorongo na fahuhuo namania ba gaoloma zato, si mane na so ŵangowalu. Kala ndraono bö’ö la. Ba hiza ba ŵamahaö (pelajaran) bö’ö isöndra dawa soyo fefu. Ha Bahasa Indonesia zebua maifu, lima a matonga (5.5), börö me asese fabahasa ia ba ndraono fasa. Tanö bö’ö sa’e: tenga 3 (tölu) ya’i ba 4 (öfa).

***

“He nogu, tebai ndra’aga daruaga inau ŵanohugö sekolamö andre. Faigi atö ninamö, lö tebato-bato geha, sido sa’ae ba ŵohalöhalöwö. Bologö dödöu khöma,” da’ö sibai ŵehede Nama Gorö khö Gorö samuza ma’ökhö aefa sibai manga bongi ira.

Mege barö zilaluo, me fatua rami niha harimbale, no fakhamö i’ila Ama Gorö khönia nono, moroko Tölu-Tölu nibe’e Gafasi. I’o-si-lö-mangila Ama Gorö. Lö ara furi ö, mangaŵuli ba nomo Gorö, no ihaogö-haogö, ata’u ia ifahatö ia khö namania. Andrö, me aefa ŵehede namania bongi da’ö, hulö nihari Gorö, lö i’ila ibukhö’ö ia moroi ba gangetula da’ö sa’e. Itema gangetula ndra satuania: lö itohugö sekola Orö si yawa ba Gunusitoli.

***

‘Hadia öbadu Dalu ?‘, imanö ŵanofu Ka Dia khö Nama Gorö.

Kofi nogu … böi be gulo e … tesao zui dania ŵogikhigu‘, da’ö ŵanema Nama Gorö khö Ga Di’a.

***

Niwaöwaö zatua föna ŵö ama Gorö ‘So ŵofo yawa mba’e’. Lö ŵö si’ogötö’ö fa’abölö döla. Ahele yöu ŵö luo sa’ae khöda andre.’

Lö manö idema-dema Ama Gorö mene-mene Nama Rina. Inganga-nganga manö gönia afo aŵö ŵa itataria igoso-goso nifönia faoma lölö nafo da’ö. No itöngö manö mbagolö oto’oto lafo Nama Rina faoma lafo si tambai.

***

Amuhua göi sibakha gi’a yawa ba kuali nigore-gore Nina Rina, ahulua Nama Gorö ba Ama Rina mege aefa zi laluo. Falagaŵo Muzöi, nigore ba wanikha sami sawena mufarö.

Mamondro-mondrongo lagu Sepasang Rusa ga Rina (Ka Dia) moroi ba radio Panasonic Satu Band ni-siar-kö RRI Pekanbaru. Lö hadöi nasa headset me luo da’ö, tobali larongo manö fefu niha lagu da’ö, tenga ha ka Rina zamondrongo.

Akan tetapi datanglah tiba-tiba
Seorang pemburu yang mengintai
Ia lalu menembak rusa itu
Matilah si rusa betina …

Å´a’omasi Ga Rina melodi lagu ni’anunöisi Tetty Kadi andrö. Lö i omasi ia syair zinunö andrö. Ata’u ia ibaya tödönia ŵa’auri mböhö si’alaŵe si mate nifana molo’ö lagu andrö. Alai na simanö dania fahuŵusa dödöra gurunia Guru Tane’a.

Ha aŵai lagu Sepasang Rusa ba ahori göi itutusi ba itandraölö mbulu goŵirio ka Rina. Ibe’e khö ninania. Irino Ina Rina mbulu goŵirio andrö ba ndru’a mbanio, ibe’e faramasa bö’ö simane undre, sarilahia. Me asoso, ŵa’amuhua.

***
He Di’a … kaoni ndra amau nogu. Manga ita,‘ imanö Ina Rina khö nononia omasiö andrö.

Fatua labörögö mena’ö ŵangandrö ba ŵemanga no ŵai itörö föna lafo Guru Tane’a … i’oroi nomo, möi ia mowöli rokonia.

Ya’ahowu Pa …

Ya’ahowu guru … aine talau manga.’

Saohagölö Bapa. Awena sibai aefa wö göi ndra’o‘.

Fakhamö fatöngö ira Ga Rina guru Tane’a, ba hiza i’osilömilagö Guru Tane’a. Aefa i’andrö faramisi khö ndra Ama Rina ba idölö ia ba lafo ŵoŵöli rokonia. Mu’iti dödö ga Rina, ba hulö zitohafa ia me i’oni ia inania ŵangai karawa ŵombanö moroi ba naha naŵu.

***
Bologö dödöu ga’a. Tenga u’ailasi’ö meneŵi. Halöwö duo ŵö da’ö.” Ohahau ŵehede Nama Gorö. No taya zöfu duo, no mangaŵuli göi ŵa’abölö mboto me no manga ö si sökhi.

Ufabu’u khöu ga’a ba föna Loawalangi göi, lö sa’ae irai ö’ila Nama Gorö so’amuata si manö da’ö”

***

“He Di’a, ae öli khöma safasa everadi”.

Aefa manga ira, lafuli zui möi ira Ama Gadi’a si tou ba Muzöi. La’ohe ŵandrugasi dombua, la wa’ö göi khö nama Gane, sonekhe mama’ala falagaŵo. Tefaudu göi lökhö sara, ohahau sibai nidanö Muzöi. Hulö zi lö ba’a-ba’a hörö ŵamaigi riwa-riwa gi’a Muzöi, ŵamaigi uro samahatö ya’ira ba haga ŵandru gasi.

Lö aboto lele afo, no alau ŵalagaŵo ba dufania Nama Gane. Börö ŵa’esolo, hulö ha högö zimöi bakha ba mbaŵa dufa. Ifangeŵengeŵe manö ia falagaŵo da’ö, i’o’ö manö ama Gane, aŵö göi ŵa i’usahakö ŵamahatö ba ngöfi. Lö sa’e i’ila moloi falagaŵo da’ö me no ifahatö ia Ama Gorö.

Ba ŵa’ami ŵamaigi-maigi da’ö, lö taraso khö Nama Rina me ifelai gahe danga mbarunia hola-hola galitö moroi ba högö wandru gasi nigogohenia.

Mu’ira Nama Gorö ŵamaigi da’ö: “He Ga’a …!”

“Ae ….”, ha da’ö ŵehede si kalua moroi ba mbaŵa Nama Rina.

***

Mato döfi lö möimöi ba harimbale nama Gorö. Irörö ia ŵohalöwö ba laza, ba kabu, ba ŵamahaö iraono khönia ba ŵohalöwö ba danö. Itugu egebuabua khönia ndraono, ba itugu monönö harazakira. Lö göi irai olifu ia ŵe’amöi ba Göreza; he teu toho, ba ifaso ndraononia ŵe’amöi. Irege samuza ma’ökhö latuyu ia tobali satua Nia Keriso.

***

Möi ndra Ama Rina ba harimbale Lahagu, ba lö tola lö’ö latörö lala ba mbanua Nama Gorö. I’ila ira Ama Gorö, ba isaisi ira. Lö tebato ira, ha fara’u tanga manö ira ba neŵali föna nomo Nama Gorö.

Mohalöwö gera’era Nama Gorö. Omasi sibai ia i’oroma’ö ŵa’omasinia khö ndra Ama Rina, si töra moroi ba dalifusönia andrö.

Lö sa’e taha-taha khö Nama Gorö; iwa’ö ŵondrino fakhe khö ndraononia ono alaŵe. Iwaö khö Gorö ŵangai ono mbawi sesolo moroi ba mba’o furi nomo khöra. Möi ia ŵaneu banio saŵuyu soguna dania ba ŵamazökhi diŵo ndra Ama Rina andrö. Iteu mato lima hugehuge rambuta sasoso ba ngai nomo, tandrösa ŵanahania ira Ama Rina dania.

Iwaö khö Zarifa – ono siakhi khönia – ŵamaigi-maigi niha sangaŵuli ba harimbale.

“He nogu, na ö’ila ndra Amau Sa’a dania moroi ba zaröu ba ombakha’ö khögu he …”, da’ö goroisa Nama Rina khö Zarifa.

***

Arakha sambua za me no aefa asoso gö, lö nasa si tohare ndra Ama Rina. Manimba dödö Nama Gorö; sata’u ia, alai na no latörö ira Ama Rina ba lö ni’ila Zarifa.

“He nogu, sindruhu sagöi ŵa lö ni’ilau ira Amau Sa’a mege” ?

“Duhu ŵö ma … lö manö simöido furi mege”

“Iza ira ma  … !,” muao Zarifa khö namania.

Ŵa omuso dödö Nama Gorö. Aefa sibai ilau mondri. No ifake nukha sibohou, tandra ŵamosumangenia ira Ama Rina.

No ihönagö ia föna ba neŵali Ama Gorö.

“Ya’ahoŵu ga’a … mi’aine yomo …”

No i’ila Ama Rina ŵa so ba dödö Nama Gorö ŵanaisi ya’ira.

“Lö tetahaga Ama Gorö, faigi atö no alu mbanua, ifa’u’uga teu da’a dania. Harimbale göi khöda si tou mahemolu.”

“Lö ŵö ga’a …lö alua ŵö deu da’a, mi’aine wa’i”.

Ŵa omuso dödö Nama Gorö me latörö nomo khönia ira Ama Rina.

I’ohe föna dombua ŵiga safönu rambuta Limomani, ononia numero dua, ganete Gorö.

Ihalö sabuku roti Ka Di’a moroi ba mbuku-bukura ba ibe’e khö Zarifa, sanaro-naro fe’asora no mege.

***

“He ga’a … aŵena sibai ŵö moŵua rambuta da’a, lö ta’ila na ami ba na lö’ö”. Da’ö wehede si’ofona moroi khö Nama Gorö me no sa’ae larugi nomo ba me no ahori mudadao ira fefu.

Gagagasa ŵemanga rambuta, ikode ndraononia Ama Gorö. Tohare ba idanö fombanö. Aefa da’ö, ba figa gö aŵö karawa safönu fakhe sasoso. Aefa da’ö ba galasi ba sambua sere safönu idanö tesi. Afuriata, ba niru sebua, ni’ohe Gorö, safönu onombaŵi sumange ndra Ama Rina moroi khö Nama Gorö; aŵö dambala sebua naha nidanö ndrino ni’ohe Zarifa.

Sumange nibe’e ba niru andrö yawa ba ya’ia da’ö: simbi, dangi-dangi, uli nosu, nagole waha, ba alakhaö.

“He ga’agu Ama Rina, ga’agu Ina Rina … mibolo-bologö dödömi ŵö’i.”

“Hana ŵa ömane Ama Gorö … hadia khöu da’a”.

“He ga’a angandrö ŵö’i khöda fatua lö tabadu nidanö”.

Ifangandrö ira Ama Rina, fangandrö saohagölö ba zumange (gö) andrö, ba fangandrö hoŵu-hoŵu göi khö Nama Rina ba ba ndraononia.

Si mane si to’ölö ba Nono Niha, ihalö zumange no mege Ama Rina, ba ifuli sumange Nama Gorö: sara guli zimbi, sara guli dangi-dangi, sara guli nosu, ba sara guli ŵaha. Ba me no itema Ama Gorö ba i’amuli’ö ya’i zumange andrö.

Manga ira fefu fao faoŵuaŵua dödö.

***

Me no aŵai ŵemanga, ikode khönia ndraono Ama Gorö ba ŵamukusi ni’odöra Ga Di’a dania. Aefa da’ö möi baero ndraono andrö, fao Ga Di’a khöra. Ladölö ira ba mbörö rambuta. Ifuli inönö ŵaneteu rambuta Gorö, nifa’oheöra dania khö Ga Di’a.

Yomo ba nomo, hatö datölu zi so: Ama Gorö, Ama Rina ba Ina Rina.

Sindruhunia lö amakhaitara Nama Gorö Nama Rina; ba hiza i faha’ahatö dödöra töra moroi ba ŵa’ahatö dödö zi fatalifusö. Na so gabula dödö Nama Gorö ba ba da’ö i’oföna’ö ifatunö ba khö Nama Rina. Ba na so göi halöwö khö Nama Rina ba Ama Gorö (ba Ina Gorö no me auri nasa) zaliolio molului.

Andrö me no aefa manga ira maökhö da’ö, ba i’andrö gera’era Nama Rina ba Ina Rina Ama Gorö sanadrösa ba gera’erania ŵamuli mangoŵalu zui.

‘Marasedo sa’e ga’a, tebaido sa’e na haya’o ŵamaro-marou tödö ndraono andre ba ŵohalöwö’, da’ö ŵehede nihaogö nifadaya moroi khö Nama Gorö. Sindruhunia no alawö-lawö ia ŵamatöla’ö ni’eraerania andrö khöra.

‘Samidi-midi afou ba sangomösi na tesao ŵogikhiu ba Ama Gorö,’ da’ö ŵama’ema Nama Rina, no iboho.

“He ga’a … oya manö khöu …”

Ihatö’ö mbaŵania Ama Gorö ba dalinga Nama Rina. Ingöngögö sambua döi nono alaŵe.

‘Hana farahasia ami khögu bale, haniha khöu da’ö ba Ama Gorö?”, isofu Ina Rina.

“Fetua da’a … tebai larongo ira alawe’, imanö Ama Rina khö Nina Rina.

“Lö ya’o bakha Ama Gorö”, no ihekeni ŵangumaö da’ö Ama Rina.

I’ila geluaha da’ö Ama Gorö. Omuso dödönia, so zanuhini khönia.

“Saohagölömi ŵa’amarasemi ga’a … mibologi manö dödömi khögu”, imanö Ama Gorö fao fa’oŵuaŵua dödö.

Fara’u tanga ira, mangaŵuli ndra Ama Rina misitou ba Muzöi. I’ohe ni’odörara Ka Di’a. Larugi fasa Muzöi, lö alua sa deu no mege.

Ka Di’a ba Guru Tane’a

Thursday, September 19th, 2013

Mege, bözi satu, aefa Gadi’a ba zekola eside (SD) lö aröu moroi ba nomora. Kalasi Önö Ga Di’a. Sindruhunia no alawa ndröfinia maifu, no felewitu fakhe, owalusö sa’e. Ba hiza börö sa’atö wa’omasinia sekola ba börö göi wa’ambö ndraono ba zekola sawena mufazökhi andrö, ba latema manö ia kalasi 4 me dua fakhe no. (more…)

Fokasi Moyo (Ba Zoroso Nou)

Wednesday, June 26th, 2013

Me tohareö, ötörö khöma nomo
Öleke’ö no öbohoboho
Ulaudo furi möido ubini’ödo
Ha koko mbadagaheu urongorongo

He ga’a ndraono
Si’oroi hulo
Te so khöu nösi, fokasi
Fokasi moyo
Wa lö u’ila uliwö’ödo

Bude-budegu da’ö, tuho dödö
Böi tanö ba dödöu, böi ofönu
Lö aetu wehi’ahi’a dödögu
Me no falukha ita
Ba zoroso Nou

{Ba zoroso Nou
Li … öfabu’u
Irongo angi ba asi
Ba teu toho
Wa lö olifu’ö ndra’o} 2x

(Lirik dan melodi: E. Halawa, 1997)

Waöwaö Wamölö Akhe ba Nidunödunö Si Fakhai ba Da’ö

Wednesday, September 21st, 2011

E. Halawa

Mofanö samösa niha, i’alui nakhe si no mowua. Na no isöndra, ba ifareso ba gotalua nakhe andrö, nakhe so’ösi. Famaresonia simane. Si oföna ua ifazökhi dondrö, lalania we’amöi yawa. I’anöisi nakhe andrö. Mato samigu wa’ara, ifaheu nakhe, itaba-taba manö nasa mbalö zigaru nakhe andrö faoma rosö satarö, nifotöi famölö. Na abölöbölö atö wa’akalua niro, eluahania no isöndra nakhe so’ösi. Na lö’ö, ba ifaigi nakhe bö’ö. Na no isöndra nakhe so’ösi, ba ibe’e yawa mbu’u ma sölu, yaia da’ö naha niro nifazökhi moroi ba lewuö.

Ibugö mbu’u andrö. Inötö we’amöinia ba wamaheu akhe andrö ba mato bözi öfa, ma lafotöi möi zamölö ahulö. Ba ma zui mato bözi lima, lafotöi möi zamölö alawa.

Idanö si totane bakha ba mbu’u andrö lafotöi niro, si to’ölö labadu ira alawe. Asese göi lafolaru duo andrö irege abe’e ia, tola mabu niha ibe’e. Niro nifolaru andrö lafotöi tuo mbanua. Si to’ölö labe laru duo ya’ia da’ö: uli lase ba ma zui uli höru.

Bakha ba duo andrö, fatua lö labadu, ba itataria labe’e gawökhu mbawi, lawa’ö famoloi malaria. Da’a nifotöi bir Nono Niha.

***

Asese te’ala niha ba duo mbanua andrö. Föna, me lö nasa nirugi danö Niha Turia Somuso Dödö, ba fa’ogömigömi zoya ba dödö niha khöda: fa’afökhö dödö ba nawö, fakelemusa, fasöndrata, fatiusa dödö, fame’e langu famunu. Ba oya nasa danöbö’ö.

Ba duo mbanua andrö, tola lafaruka langu, fatua lö muhalö nasa moroi ba hogu nakhe, ba ma zui me no irugi yomo me no labe’e ba mboto-boto ba ma ba mbu’u lewuö (sölu) naha duo andrö.

Lala fama’ala si föföna ba ya’ia da’ö fame’e langu famunu bakha ba duo andrö fatua so ia yawa ba hogu nakhe, ba alua da’ö föna wa’atohare zamölö andrö wangai niro moroi ba hogu nakhe khönia. Fönania tohare zafökhö tödö khönia, i’anöisi nakhe andrö, ifa’iti mbu’u lewuö nitawi zamölö andrö ba wamareso hadia no so niro bakha ba mbu’u lewuö andrö. Na no so atö ba ibadu ma’ifu fatua lö ibe’e langu famakiko andrö bakha. Ba ma zui i’ame’e’ö bakha langu andrö ba ifuli ia tou ba wa’aliolio ena’ö lö fakhamö i’ila ia samölö andrö.

Andrö, meföna, samölö sonekhe ba sangelama, ibe’e dandra-tandra ba hogu nakhe andrö. Tandra andrö si tobali famareso hadia so zanöi ba hogu nakhe andrö föna wondruginia. Na so atö, lö sa’e i’ohe yomo niro ma tuo andrö, iduwagö manö, itibo’ö göi zölu andrö.

Lala wama’ala si dua yaia da’ö fame’e famakiko andrö bakha ba duo me no irugi yomo sa’ae. Na tohare zafökhö tödö andrö ba i’osowöli tuo andrö ia, ibaya-baya mboto-mboto. Ba wombambayania andrö, dörö sa no igulegö langu famakiko zamadu tuo andrö dania.

Me föna oya sibai wama’ala, börö da’ö mangelama sibai niha. Lö fa’ahono dödö, fangiwangiwa dödö manö ba fa’ata’u zi so.

Harazaki, bua-bua sira’ira’iö andrö no alö sibai sa’ae ba ginötö si so ya’ita andre, he wa’ae lö sahori sibai nasa.

Catatan: Penggunaan karakter w dan ö dalam artikel ini menurut usulan penggunaan baru yang dapat dibaca dalam tulisan: Karakter “W-w” dan “Ŵ-ŵ” Dalam Li Niha.

Fangifi Nama Gõ’õ

Wednesday, September 29th, 2010

E. Halawa

“He nogu, fazõkhi kofi õ namau talu, erege dõdõnia,” imanõ wanguma’õ Ama Dalaho khõ Gadi’a, ononia sawena tobali fagawe.

“He Ga’a, alai ndraugõ sa le, no tobali fagawe khõu Nono,” da’õ wamokai huohuo si’oroi mbawa Nama Gõ’õ me irugi nomo Nama Dalaho. Tatu manõ wa lõ olifu ia wondra’u tanga Nama Dalaho me awena irugi.

Lõ aboto lele afo, no tohare sambua galasi kofi moroi furi, kofi nifazõkhi Gadi’a, ono sibohou ebua sawena mõna ba teseti wanema fagawe. Dua turu wa’awe’ewe’e kofi moroi ba doyo galasi, ba dua turu wa’awe’ewe’e gulo yawa da’õ.

Lõ asese ilau da’a Ama Dalaho; ba hiza samuza da’a, no i’oroi’õ khõ Nina Gadi’a (Ina Dalaho) wangõhõna wowõli kofi, tesi, gulo, akua awõ gõi ngawalõ kue. Wa’oya dome si fao ba wa’omuso dõdõ ba fao ba wangandrõ salahi ena’õ itolo Lowalangi Gadi’a ba halõwõnia dania.

“Ae …, fa’amarase wõ khi, ni’auõ manõ wõ ia andre,” da’a wanema fangide’ide’õ moroi khõ Nama Dalaho. No ihaogõ ibini’õ wa’omuso dõdõnia, isõsõ manõ ba dõdõnia, lõ omasi ia i’oroma’õ khõ Nama Gõ’õ. Õrõna simanõ, ba oroma sa’atõ khõ Nama Gõ’õ moroi ba haga mbawa Nama Dalaho wa somuso tõdõ ba sowuawua tõdõ ia, he wa’ae iduhugõ wamini’õ.

“Hamega ya’i ba da’õ me tama khõu Gadi’a andre ba Gunusitoli, aefa da’õ ba mõi ia kulia ba Meda. Ba hamega ya’I ba da’õ me so zimõi mamaigi niha no. Eeee… simanõ wõ na harazaki …,” inõnõ wangombakha Ama Gõ’õ, hulõ abõlõ i’ila hikaya wa’auri Gadi’a moroi khõ Nama Dalaho.

No i’o simate Ama Dalaho, fagõna sibai ba dõdõnia hikaya Gadi’a salua ba mbawa Nama Gõ’õ.

“Ha’uga la’andrõ ira Bapada womasukõ ono andre ba halõwõ ?,” ifa’ese Ama Gõ’õ, omasi ia irongo samõsa moroi khõ Nama Dahalo gahakhõwania.

Hana ? Bõrõ so gõi khõnia ndraono, darua, si so nasa ba zekola. Lõ aratõ zia’a khõnia ba tama. Ba omasi sibai Nama Gõ’õ womasukõ sia’a tobali sohalõwõ ba famareta, tobali fagawe. Ba na tola na’i, ba he daru-darua manõ. Andrõ mõi ia wamalukhaisi Ama Dalaho, wanofu sibai ha’uga gahakhõwa Nama Dalaho.

“Lawa’õ wõ sa mege le 70, ba hulõ i tumbu wa’ahakhõ dõdõra ndra Bapa me ututunõ wa’amaresada. Andrõ la’alõsi. Ahori wa’i fefu 40,” imanõ Ama Dalaho.

“Õfa wulu ? Õfa wulu zuta ba ga’a ?”, tokea Nama Gõ’õ ba numero nitõtõi Nama Dalaho.

Ifahõkõ ia Ama Dalaho.

Lõ ara mangona Nama Gõ’õ khõ Nama Dalaho, ifuli ia ba nomo, ahele bõbõi no mbuyumbuyu timba zigõna simalapari. I’era’era, lõ ara tõ ba itõrõ zimane nitõrõ Nama Dalaho.

Harazaki, mangearõ Nina Gõ’õ, itimba danga ndrongania. Tokea Nama Gõ’õ, maoso ia, ibokai hõrõnia, ikete gulinia.

“Sangifi sa ndra’odo andre mege,” mohede Nama Gõ’õ khõnia samõsa.
Irongo Ina Gõ’õ, ibabaya mbawa ndrongania. Fakitõ bõbõi.

“Hana ndra’ugõ le?”

Lõ itema Ama Gõ’õ. Ifuli itõwui hõgõnia ambala. Ifuli mõrõ, omasi ia mangifi zui, fangifi bõ’õ, fangifi famarou dõdõ.***

Fanusuli ba I’a Duwa

Friday, August 14th, 2009

Lõ diwo ? Lõ simõi ba harimbale wowõli i’a budu, adulo, ma nagole mbawi? Lõ sala. Tabu ! Mõi ita manusuli sitou ba Muzõi ba ma ba mbombo sahatõ. Hadia wakake ba wanusuli? Lõ moguna wakake ba wanusuli, baero mbola-bola naha gi’a ba uro salau ba danga. Salau ba danga? Ya’ia kawa. (more…)

Ya’ahowu ba Nias Online

Friday, March 27th, 2009

No mafangawuli nõsi sub-domain ‘Yaahowu’ ba naha andre, moroi ba nahania sifõfõna www.yaahowu.niasonline.net, ena’õ alio zanõrõ wondrugi naha andrõ. Ya lõ sa’ae fanofu ‘hana?’ moroi khõ ndra talifusõ. Na so zomasi momo’õsi, ya lafahede (labe li) khõma ba ni*********@***il.com. (Sendoro)

Ya’ahowu, Nias Online … !

Monday, December 1st, 2008

• “Situs Yaahowu” tobali “Nias Online”
• Yaahowu tobali sub-domain ba Nias Online: www.yaahowu.niasonline.net (nahia andre)

Situs Yaahowu, si tumbu me 1/12/2005 (sara mbawa si felendrua dõfi si dua ngahõnõ a walu) lafalalini dõinia tobali Nias Online ma’õkhõ andre, ba luo wanõrõtõdõ fa’atumbunia. (more…)

Hoho Si Tölu Nawua – Hoho Maluaya Si’öligö

Saturday, October 18th, 2008

Hoho Si Tölu Nawua

* Hema mofanö ga Zandrawa
(no lau ka’a ae, inagu ho ina)
Wöwö fana (ho ina) wöwö fanali zimane
Simae awöni lafene
Lau fabö-bölihe (more…)

Hoho Ninawuagö

Saturday, October 18th, 2008

Ya’ia andre ndra tadunö-dunö tazara-za,
lau e ha’ö
da tawao sambua gamaedo
ae gamaedola, ba lau e, ha’ö ae ha (more…)

Hoho Si Tölu Fanema

Monday, October 13th, 2008

Haiwa hö tabörötai tabörögö ae
ho ya, aehe aö a

Ya’ia ndre ndra ta mamane, andre ndra ta
ho ba lau ka’a he, aehe andre ndra tamamane, aehe ho nachi
ilau andre ndra tamamane gamaedola, aehe no inagu ae no ina aö wa
ho lau ka’agu ka’a, ha’ö he a (more…)

Seminari ba Gombõlata

Saturday, August 30th, 2008

I’otarai ndrõfi 1882 sa’ae no labõrõtaigõ wamaha’õ ono matua, sedõna mõi tohutohu ndra Tua Pandita ba wamaha’õ iraono ba zekola. Tua Sundermann fõna zamobõrõ ba mbanua Ndrahana (1882-1884 ba 1887-1889). Furi da’õ, ba Tua Thomas zanohugõ ba mbanua Humene (1895-1897, ba 1897-1899). (more…)

Mu’ao’ao Namada Talu

Thursday, June 12th, 2008

E. Halawa*

Me föna, ba mbanuada ba Danö Niha, oya ngawalö wa’afökhö nitörö ndraono. Ba we’amöi manö ba zekola, nifotöi eside (SD), no sa’ae oya riri nitöröra. Hana ? Tenga sahadöhadö gödo zekola me föna, so zi fa dua irege fulu kilo wa’aröunia moroi ba nomo. Lö nasa eside INPRES me luo da’ö, ha fawara’ö so gödo zekola. Fabö’ö iadaa, arakhagö ero banua so zekola eside. (more…)

Famahaõ Moroi ba Hoho Nono Niha (3)

Friday, May 4th, 2007

Mangendröna Wolului ba Niha Bõ’õ
(Suka memberi pertolongan kepada orang lain)
he balugu, he tuha
lõ maulu na ha samõsa
he tuha he balugu
falali, zara falulu (more…)

Famahaõ Moroi ba Hoho Nono Niha (2)

Friday, April 27th, 2007

Mondrou’õ Fangewolo Buabua Fa’olomasi ba Wangoroma’õ Auata Watalifusöta ba Flali Falulu
(Mengembangkan perbuatan-perbuatan luhur yang mencerminkan suasana kekeluargaan dan kegotongroyongan)

datalau fahulõ fa’alasõkhi
tafaliolio ba wa’olomasi
wangoroma’õ tõdõ safusi
i’la’ila wa ya’ita no fakhai (more…)